یکشنبه ای که گذشت -۳۱ خرداد- جلسه دفاعیه رساله دکتری دوست عزیزم، آقای محسن برهانی برگزار شد. موضوع رساله «تاثیر نظریه های اخلاقی بر حقوق کیفری، با تاکید بر حقوق ایران» بود. دکتر سید محمد حسینی راهنمایی رساله را به عهده داشت و دکتر محمد فرجیها و دکتر محسن جوادی مشاوره این رساله را بر عهده داشتند. دکتر محمد راسخ، دکتر جعفری تبار، دکتر امیدی و دکتر محمد جعفر حبیب زاده هم داوران این جلسه بودند. جلسه ساعت ۸:۱۰ آغاز شد و ۱۲:۱۵ به پایان رسید. رساله جالبی بود. آقای برهانی -که از این به بعد باید دکتر برهانی خطابش کنیم- خیلی زحمت کشیده بود. هر چند که موضوع رساله از مباحث کهنه در فلسفه حقوق بود، اما در ایران بسیار جدید بود، چرا که کوشیده بود فضای سنتی غالب بر نوشته های حقوقی درباره رابطه اخلاق و حقوق را شفافتر کرده و ایرادات آن را به طور دقیق و مستند به نقد بکشد. اگر اساتید داور و حتی یکی از استادان مشاور (دکتر فرجیها) انتقادات جدی بر رساله وارد کردند، لکن با همه اینها، به جهت تازگی موضوع، رساله همچنان قابل دفاع بود. در نهایت توانست از هیات داوران نمره ۱۸.۳۰ (بسیارخوب) را کسب کند.

دکتر برهانی در رساله اش با رویکرد توصیفی به این موضوع ورود کرده بود و کوشیده بود نظام حقوقی ایران و فقه جزایی شیعه را بر اساس تئوری های اخلاقی مورد کنکاش قرار دهد. وی در رساله اش با تاکید بر سه تئوری برتر و مطرح در فلسفه اخلاق (نظریه فضیلت گرایی ارسطو، نظریه فایده گرایی میل و نظریه امر مطلق اخلاقی کانت) وارد سه ساحت «جرم انگاری، مسوولیت و مجازات» شده و به بررسی نظام حقوقی پرداخته بود. وی سپس به بررسی نظریات اثباتگرایان و طرفداران حقوق طبیعی در این زمینه پرداخت و تاکید کرد که نظام حقوقی ایران رویکرد اثباتگرایی را (اعتبار قوانین بر اساس طی مراحل قانونی و تصویب مرجع صالح) پذیرفته است.

نکته مهم آنکه ایشان معتقد بود که تئوری جزایی اسلام به هیچ عنوان مکافات گرا نیست، حتی در حوزه اجرای حدود. دکتر برهانی معتقد بود با توجه به وجود نهادهایی چون توبه، قاعده درء و حجیت اقرار به صورت متعدد، اصولا نمی توان نظام جزایی اسلامی را به مکافاتگرایی کانتی نزدیک دانست. وی همچنین تاکید کرد با توجه به نقش رضایت اولیاء دم در قصاص و اختیار حاکم در وضع تعزیرات، نظام جزایی اسلامی به فایده گرایی تمایل دارد؛ که برای اولین بار بود که چنین تحلیلی از نظام جزایی اسلام عرضه می شد.

اگر چه به نظر می رسد تا رسیدن به برداشت متقن و نهایی از نظام جزایی اسلام (قرائت شیعی آن) راهی بس دراز وجود دارد و هنوز کمتر تلاشی در جهت برداشت فلسفی-حقوقی از نظام حقوقی اسلام صورت گرفته است، اما این رساله گامی جدید در این مسیر بود که راه را برای سایر پژوهشگران بعدی هموار ساخت.

نکته پایانی آنکه اگر موضوع رساله ام را توانستم در گروه حقوق به تصویب برسانم، کوشش خواهم کرد تا در مورد موضوع مورد علاقه خودم نیز نکاتی را جهت کسب مشورت از دوستان در اینجا بنویسم.

در راستای وعده ای که قبلا به دوستان داده بودم، متن کامل یک پایان نامه عربی دیگر از دانشگاه علوم امنیتی نایف (عربستان سعودی) را در اختیار دوستان قرار میدهم. این پایان نامه دکتری -به عبارت صحیحتر "رساله دکتری"- برای اخذ مدرک دکتری در حقوق جزا نوشته شده و در سال ۲۰۰۷ میلادی دفاع شده است؛ و این نشان می دهد که این رساله، داغ داغ است! موضوع آن هم عبارت است از "قواعد و ضوابط عقوبات الحدود و التعازیر" یعنی همان "قواعد و ضوابط حدود و تعزیرات". مشاهده کردید که عنوان آن حتی نیاز به ترجمه ندارد! پس می توانید به راحتی از مطالب آن استفاده کنید.

این رساله دکتری، ضمن تحلیل مبانی فقهی و حقوقی حدود و تعزیرات -البته بر اساس فقه اهل سنت و قوانین عربستان سعودی- دو قاعده را مد نظر قرار داده است؛ یکی قاعده مشهور "تدرء الحدود بالشبهات" و دیگری قاعده "یرعی في التعزیر المصلحة العامة" یعنی در تعزیرات اصل بر حفظ مصالح عمومی است. البته من هر چه جستجو کردم در منابع و جوامع فقهی و روایی شیعه این قاعده را پیدا نکردم و احتمالا مخصوص اهل سنت (و شاید حنابله) است؛ اما فحوای آن کاملا با آنچه شیعه در مورد تعزیرات بیان داشته منطبق است. بر اساس قواعد فقه شیعی، "التعزیر بما یراه الحاکم" بر تعزیرات سایه افکنده است؛ به عبارت دیگر، تعزیر زمانی تعیین می شود که حاکم اسلامی برای اداره حکومت و جامعه اسلامی به مصلحت بداند. این خیلی شبیه به آن چیزی است که اهل سنت بیان می دارد.

به هر حال یک رساله دکتری جزایی تمام متن -البته به زبان عربی و مطابق فقه اهل سنت- می تواند برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی حقوق جزا مفید باشد، چرا که می توانند با استناد به آن بر غنای کار پژوهشی، پایان نامه و رساله خود بیفزایند. مطالعه بخشهایی از آن برای من که بسیار مفید بود و شمایی کلی از تفکرات سعودی ها و فقهای عامه برایم به تصویر کشید.

 مطالب مرتبط در همین وبلاگ:
متن كامل پايان نامه به زبان عربي؛ «تاثير فقه اميرالمومنين(ع) بر حقوق جزاي اسلامي»
مقاله «حدود و تعزيرات (قلمرو، انواع، احکام)»
گونه شناسی فقهای شیعه درباره جواز اجرای حدود در عصر غیبت

چندي پيش كه براي تحقيقي در مورد وضعيت بزهكاري و مبارزه با آن در كشور عربستان مطالعه مي كردم، به سايت دانشگاه علوم امنيتي نايف (Nayef) برخورد كردم كه به طور تخصصي بر روي رشته علوم پلیسی (العلوم الشرطية)، عدالت کیفری (العدالة الجنائية)، علوم اداری (العلوم الادارية) و علوم اجتماعی (العلوم الاجتماعية) فعاليت مي كند.

اين دانشگاه (جامعة نايف العربية للعلوم الأمنية) كه به نام وزير كشور كنوني عربستان، امير نايف بن عبدالعزيز (برادر تني فهد پادشاه سابق عربستان) نامگذاري شده، دانشگاهي كاملا دولتي و حكومتي و زير نظر وزارت كشور اداره مي شود و بسياري از اساتيد آن از درجه داران پليس اين كشور هستند.

در اين ميان نكته جالب توجه، اين است كه اين دانشگاه -به خلاف تمام دانشگاههاي ايران- در كمال سخاوت و در راستاي توسعه تفكر خود، متن كامل پايان نامه هاي كارشناسي ارشد و رساله هاي دكتري خود را در اختيار مراجعين قرار داده است! مسوولان اين دانشگاه بدون خسّت خاصي كه مسوولان دانشگاهي ايراني دارند، با اين اقدام خود زمينه را براي استفاده ساير پژوهشگران و نویسندگان فراهم کرده و عملا توانسته اند ارجاعات اسنادی به پایان نامه ها و رساله های خود را بالا ببرند.

همه اینها به کنار. نکته جالبی که بیش از همه ذهن من را به خودش جلب کرده، عنوان پايان نامه ها و رساله هاي دفاع شده در اين دانشگاه است. به عنوان مثال پايان نامه اي در سال ۲۰۰۴ در اين دانشگاه دفاع شده، با عنوان «فقه امير المومنين علي ابن ابي طالب في الحدود و الجنايات و اثره في التشريع الجنائي الاسلامي» يعني «آراء فقهي اميرالمومنين در حدود و قصاص و آثار آن بر حقوق جزاي اسلامي». اين پايان نامه را كسي نوشته كه اساسا شيعه نيست و براي اثبات ادعاي خود به منابع اهل سنت استناد كرده است. در صفحه آغازين اين پايان نامه حديثي از پيامبر اكرم (ص) نقل شده كه فرمودند «أقضاكم علي»؛ يعني خبره ترين شما در قضاوت علي(ع) است.

حال اين پايان نامه را -كه متن كاملش را در ذيل اين يادداشت گذاشته ام- مقايسه كنيد با سختگيريهاي دانشكده هاي حقوق ايران در خصوص نگارش رساله و پايان نامه در اين خصوص؛ كه چه سنگها و موانعي بر سر راه ما -كه به حقانيت و ولايت اميرالمومنين(ع) اعتقاد داريم- نمي اندازند...

بگذريم...

توصيه مي كنم اين پايان نامه ۱۸۰ صفحه اي را دانلود كنيد و مطالعه كنيد و ببينيد كه مظلوميت حقوق جزاي اسلامي شيعي تا به كجاست كه بايد دوستان اهل سنت درباره زيباييهاي افكار امام ما پايان نامه بنويسند...

متن عربي اين پايان نامه خيلي ثقيل نيست و دوستان حقوقي كه عمدتا با متون عربي مانوس هستند مي توانند از آن بهره ببرند و در رساله ها و پايان نامه خود بدان استناد كنند. در آينده نيز موضوعات جالب ديگري را هم اگر مشاهده كردم در اختيار دوستان قرار مي دهم؛ ان شاء الله

دريافت متن كامل پايان نامه